میدل ایست نیوز: ترکیه و اسرائیل از تنشهای مقطعی وارد رقابتی شدند که هر گوشه از عرصه سیاست قدرت در خاورمیانه را دربر میگیرد؛ از غزه و سوریه گرفته تا کریدورهای انرژی و رقابت برای تسلط منطقهای پس از جنگهای اخیر ایران.
به گزارش به نقل از میرو، آنچه این مرحله از رقابت ترکیه و اسرائیل را از درگیریهای پیشین متمایز میسازد، ماهیت ساختاری آن است: این رقابت نه در شخصیتها یا یک بحران واحد، بلکه ریشه در دو دولتی دارد که برداشتهای گستردهترشان از مفهوم امنیت ملی، در جبهههای مختلف بهصورت همزمان با یکدیگر در تعارض قرار دارد.
چرخش راهبردی ترکیه پس از جنگ سرد به سوی نقشآفرینی گستردهتر در خاورمیانه، در کنار تلاش اسرائیل پس از حزبالله برای شکلدهی دوباره به نظم منطقهای، آنکارا و تل آویو را وارد یک مسیر رویارویی کرده است که عقبنشینی از آن برای هیچ کدام آسان نخواهد بود. با این وجود، همان ساختار قدرتی که مانع از شکلگیری آشتی میان دو طرف میشود، حدود تقابل آنها را نیز مشخص میکند؛ چرا که هر دو دولت بیش از آنکه از ادامه یک رقابت کنترلشده و سنجیده در عرصههای مختلف زیان ببینند، از ورود به یک جنگ تمامعیار متحمل خسارت خواهند شد.
ورود رقابت ترکیه و اسرائیل به مرحله جدید
روابط بین ترکیه و اسرائیل به وضوح وارد مرحلهای بهمراتب پرتنشتر شده است، به گونهای که از اختلافات دیپلماتیک دورهای به یک رقابت استراتژیک عمیقتر که ناشی از منافع منطقهای متضاد و نگرانیهای امنیتی است، تکامل یافته است. باوجود اینکه تنشها در دو دهه گذشته بهویژه پس از جنگ غزه که در اکتبر 2023 آغاز شد، بهطور مکرر بروز کرده است، وخامت کنونی منعکسکننده تحولات ژئوپولیتیکی وسیعتری است تا اختلافات سیاسی موقتی یا دشمنی شخصی بین رهبران.
تشدید تنش اخیر با لحنهای خصمانه فزایندهای از مقامات ارشد هر دو کشور مشخص شده است. اسرائیل ترکیه را به تلاش برای جاهطلبیهای منطقهای تهاجمی متهم و نسبت به هر گونه تقویت قابلیتهای نظامی ترکیه، از جمله خرید جنگندههای پیشرفته امریکایی، ابراز نگرانی کرده است. از طرفی دیگر، ترکیه عملیات نظامی اسرائیل در غزه، سوریه و لبنان را محکوم کرده و هشدار داده است که سیاستهای اسرائیل نه تنها تهدیدی برای کشورهای همسایه، بلکه برای امنیت ملی خود ترکیه نیز محسوب میشود. تعاملات دیپلماتیک بهطور فزایندهای رنگوبوی تقابل به خود گرفته و روابط اقتصادی و سیاسی نیز با افت شدیدی مواجه شده است. تجارت بهطور عمده متوقف شده، گردشگری بهطور چشمگیری کاهش یافته، نمایندگی دیپلماتیک تنزل یافته و خصومت عمومی تشدید شده است.
مسئله فلسطین رقابت ترکیه و اسرائیل را تشدید میکند
در حال حاضر، چهار محور اصلی، چارچوب اختلاف میان دو طرف را شکل میدهند. نخستین محور، مسئله فلسطین است که همچنان اصلیترین عامل اختلاف باقی مانده است. برخلاف برداشت عمومی مبنی بر اینکه حمایت ترکیه از فلسطین از دوران حزب عدالت و توسعه آغاز شده، رویکرد و تعهد ترکیه نسبت به این مسئله، پیشینهای تاریخی و بسیار ریشهدارتر دارد.
این مسئله بازتابدهنده هر دو عامل میراث عثمانی و تجربههای جمهوری اولیه ترکیه است که فلسطین بهعنوان بخشی مهم از حوزه تاریخی و راهبردی این کشور در نظر گرفته میشد. اسرائیل به طور فزایندهای ترکیه را به عنوان حامی اصلی خارجی حماس میبیند و ادعا میکند که ترکیه میزبان مقامات ارشد حماس است، فعالیتهای مالی این گروه را تسهیل میکند و کمکهای انسانی را به گونهای هدایت میکند که نفوذ حماس را در غزه تقویت کند. در نتیجه، اسرائیل با هر گونه نقش قابل توجه ترکیه در ترتیبات امنیتی آینده برای نوار غزه مخالفت کرده است.
عمیقتر شدن رقابت ترکیه و اسرائیل بر سر سوریه
نقطه اصلی دوم اختلاف، سوریه پس از اسد است. اسرائیل از ظهور دولت جدید اسلامی در سوریه و نیز از گسترش نفوذ ترکیه در آنجا استقبال نمیکند. در حالی که اسرائیل به انجام عملیات نظامی برای محدود کردن تهدیدات بالقوه در داخل سوریه ادامه میدهد، ترکیه به یکی از نزدیکترین متحدان دولت جدید سوریه تبدیل شده است و به بازسازی نیروهای مسلح آن کمک میکند و همکاری نظامی را گسترش میدهد. افزایش گزارشها پیرامون فعالیتهای آموزشی نظامی ترکیه، جابهجایی تجهیزات و امکان احداث پایگاههای نظامی جدید، موجب افزایش نگرانیها در اسرائیل شده است مبنی بر اینکه آنکارا در پی حضوری راهبردی و بلندمدت است که میتواند آزادی عمل نظامی اسرائیل بهویژه در عملیاتهایی که علیه ایران یا در داخل خاک سوریه انجام میشود، محدود کند.
کریدورهای انرژی رقابت ترکیه و اسرائیل را افزایش میدهد
پروژههای انرژی و زیرساختهای منطقهای سومین حوزه اصلی درگیری میان ترکیه و اسرائیل را تشکیل میدهند. ترکیه بهشدت با ابتکارهای مورد حمایت اسرائیل برای انتقال گاز طبیعی و برق از منطقه شرق مدیترانه، از مسیر یونان و بخش یونانی قبرس، مخالف است. اسرائیل نیز پروژه جاده توسعه ترکیه به عراق را به عنوان رقیبی برای کریدورهای حملونقل که خلیج فارس را به بنادر مدیترانهای اسرائیل متصل میکند، میبیند. تنشهای بیشتری نیز در شاخ آفریقا شکل گرفته است، جایی که ترکیه روابط رو به گسترش اسرائیل با سومالیلند و گزارشهایی درباره احتمال ایجاد تاسیسات نظامی اسرائیل در نزدیکی تنگه باب المندب را به عنوان چالشهای مستقیم برای تمامیت ارضی سومالی و منافع راهبردی خود در منطقه تلقی میکند.
رقابت ترکیه و اسرائیل؛ بازآرایی موازنه قدرت در منطقه
مسئله چهارم و به طور فزایندهای مهم،به موازنه گستردهتر قدرتها در خاورمیانه مربوط میشود. پس از موفقیتهای نظامی علیه حزبالله و افزایش فشار بر ایران، اسرائیل تلاش کرد تا چشمانداز استراتژیک منطقه را به نفع خود بازتعریف کند. ترکیه در واکنش به این اقدام، همکاری خود را با پاکستان، عربستان و مصر تقویت کرد و ایده ایجاد یک چارچوب امنیتی منطقهای را که عمدتا مبتنی بر اساس قدرتهای بزرگ مسلمان است، مطرح ساخت. اگرچه آنکارا این ابتکار را به عنوان یک مکانیزم برای ثبات منطقهای معرفی میکند، اما سیاستمداران اسرائیلی به طور فزایندهای آن را به عنوان تشکیل یک ائتلاف منطقهای برای مقابله با نفوذ اسرائیل و جلوگیری از تسلط استراتژیک اسرائیل تفسیر میکنند.
ریشههای تاریخی رقابت ترکیه و اسرائیل
این اختلافات فزاینده منعکسکننده تغییرات بلندمدت در سیاست خارجی ترکیه است تا تحولات سیاسی اخیر. در بخش عمدهای از دوران جنگ سرد، ترکیه به دنبال تقویت نزدیکی خود با بلوک غرب بود و همکاری با اسرائیل را حفظ کرد. با این حال، چند مورد از تحولات از جمله تنشها با متحدان غربی بر سر قبرس، ناامیدیها از ادغام اروپایی و اوضاع منطقهای در حال تغییر به تدریج ترکیه را به بازتعریف اولویتهای راهبردی خود سوق داد. دولتهای مختلف ترکیه در ادامه، دامنه تعاملات سیاسی، دیپلماتیک و اقتصادی با خاورمیانه را گسترش دادند و بیش از پیش ثبات منطقهای را بهعنوان مؤلفهای پیوندخورده با امنیت ملی ترکیه در نظر گرفتند. حزب عدالت و توسعه این گرایشها را تقویت و شتاب بخشید، اما پدیدآورنده اصلی شکلگیری آنها نبود.
با عمیقتر شدن نقشآفرینی ترکیه در امور منطقهای، منافع آن به طور فزایندهای با منافع اسرائیل در تضاد قرار گرفت. ترکیه امنیت ملی خود را در چارچوبی گستردهتر تعریف کرده است که نه تنها شامل دفاع سرزمینی بلکه همچنین شامل مسیرهای تجاری منطقهای، امنیت انرژی، شبکههای حملونقل، تحرکات پناهندگان و ثبات کشورهای عربی و مسلمان همسایه میشود. از دیدگاه آنکارا، اقدامات نظامی اسرائیل در فلسطین، سوریه، عراق و ایران، و همچنین شراکتهای آن در مدیترانه شرقی، پیامدهای مستقیمی برای امنیت و منافع اقتصادی ترکیه دارد. در عین حال، اسرائیل نفوذ فزاینده منطقهای و شراکتهای نظامی ترکیه را به عنوان یک تهدید استراتژیک نوظهور ارزیابی میکند.
با وجود رقابت فزاینده، وقوع یک درگیری نظامی مستقیم بعید به نظر میرسد. ترکیه میداند که شرایط منطقهای و نه بینالمللی کنونی برای آغاز یک جنگ مساعد نیست و اسرائیل نیز میداند که مواجهه با یک عضو قدرتمند ناتو مستلزم پذیرش هزینهها و مخاطرات سنگین نظامی و سیاسی خواهد بود. در عوض، انتظار میرود رقابت از طریق فشار دیپلماتیک، اقدامات اقتصادی، ائتلافهای استراتژیک، شراکتهای نظامی و تلاشهای جاری برای شکلدهی به توازن قدرت منطقهای ادامه یابد. بنابراین، این رابطه از بحرانهای دیپلماتیک مکرر فراتر رفته و به یک رقابت استراتژیک بلندمدت تبدیل شده است که ریشه در دیدگاههای متضاد برای نظم سیاسی و امنیتی آینده خاورمیانه دارد.
نوشته رقابت عمیق ترکیه و اسرائیل بر سر خاورمیانه اولین بار در میدل ایست نیوز. پدیدار شد.