عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان روز جمعه در مکه «توافق دفاع مشترک مکه» را امضا کردند؛ پیمانی که بر اساس آن هرگونه حمله مسلحانه به یکی از سه کشور، حمله به هر سه عضو تلقی خواهد شد. این توافق در بحبوحه تشدید تنشهای خاورمیانه و نگرانی کشورهای منطقه از گسترش درگیریها امضا شده است.
محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، رجب طیب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه، و شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، روز جمعه ۱۶ مرداد در مکه توافقی سهجانبه برای تقویت همکاریهای دفاعی و بازدارندگی مشترک امضا کردند.
براساس بیانیه مشترک سه کشور، هدف «توافق دفاع مشترک مکه» افزایش توان بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام نظامی است و حمله مسلحانه به هر یک از اعضا، حمله به هر سه کشور محسوب خواهد شد. بااینحال، جزئیات تعهدات نظامی اعضا و اینکه این بند در عمل تا چه اندازه آنها را ملزم به ورود مستقیم به جنگ خواهد کرد، هنوز اعلام نشده است.
جودت ییلماز، معاون رئیسجمهوری ترکیه، تأکید کرد این توافق علیه کشور مشخصی تنظیم نشده است. یک مقام ترکیه نیز آن را توافقی کاملاً دفاعی توصیف کرد و گفت پیمان جدید هیچیک از توافقهای موجود سه کشور با دیگر دولتها را لغو نمیکند.
این توافق در شرایطی امضا شده است که جنگ و بیثباتی در خاورمیانه، نگرانیهای امنیتی کشورهای منطقه را افزایش داده است. رویترز گزارش داده که حملات موشکی ایران و نیروهای همسو با تهران به برخی کشورهای خلیج فارس و تهدید مسیرهای صادرات انرژی، فشار بر دولتهای منطقه برای تقویت همکاریهای دفاعی را افزایش داده است.
عبدالعزیز صقر، رئیس مرکز تحقیقات خلیج فارس، این پیمان را نشانه افزایش تمایل قدرتهای منطقهای برای همکاری مستقیمتر در حوزه امنیت دانست و گفت شکلگیری چنین چارچوبی میتواند وزن دیپلماتیک و دفاعی عربستان، ترکیه و پاکستان را افزایش دهد.
سه کشور از نظر نظامی و ژئوپلیتیکی نیز جایگاه مهمی دارند. ترکیه دومین ارتش بزرگ ناتو را در اختیار دارد، پاکستان تنها کشور مسلمان دارای سلاح هستهای است و عربستان سعودی علاوه بر جایگاه سیاسی و مذهبی، یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت جهان محسوب میشود. بااینحال، ریاض تأکید کرده است که توافق جدید به معنای تشکیل یک محور نظامی یا بلوک فرقهای نیست و ارتباطی نیز با گسترش سلاحهای هستهای ندارد.
پاکستان و عربستان از سال گذشته نیز یک پیمان دفاع متقابل دوجانبه داشتند. اسلامآباد در جریان جنگ ایران حدود هشت هزار نیروی نظامی، جنگنده، پهپاد و یک سامانه دفاع هوایی در عربستان مستقر کرده است، اما پیشتر گفته بود موضوع گسترش «چتر هستهای» پاکستان به کشورهای متحد در دستور کار قرار ندارد.
ترکیه و پاکستان نیز سابقه طولانی همکاری نظامی دارند و در سالهای گذشته در زمینه آموزش نظامی، شناورهای جنگی و هواپیماهای آموزشی همکاری کردهاند. عربستان نیز یکی از خریداران مهم پهپادهای ساخت ترکیه است.
سه کشور همچنین از طرح ایجاد یک ائتلاف دریایی چندملیتی به رهبری عربستان برای حفاظت از مسیرهای کشتیرانی و صادرات انرژی در منطقه حمایت کردهاند. توافق جدید پس از نزدیک به یک سال مذاکره میان ریاض، آنکارا و اسلامآباد نهایی شده است.
تحلیلگران معتقدند این پیمان علاوه بر نگرانی از قدرت نظامی ایران، بازتابدهنده نگرانی سه کشور از تحولات گستردهتر منطقه، از جمله سیاستهای نظامی اسرائیل و کاهش اطمینان برخی متحدان واشینگتن به چتر امنیتی آمریکا است.
با این حال، مقامهای سه کشور تأکید دارند هدف اصلی توافق، افزایش بازدارندگی و جلوگیری از گسترش جنگ است و نه آمادهسازی برای رویارویی مستقیم با کشور خاصی.
