سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران، از تهیه و ارائه فهرستی شامل نام بیش از ۱۰۰ چهره فرهنگی، هنری و فکری ایرانی مقیم خارج از کشور برای تسهیل بازگشت آنها خبر داد؛ با این حال، جزئیات این فهرست و تضمینهای حقوقی برای بازگشت افراد همچنان مشخص نیست.
سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، اعلام کرد فهرستی شامل نام بیش از ۱۰۰ چهره فرهنگی، هنری و فکری ایرانی مقیم خارج از کشور تهیه و برای تسهیل بازگشت آنها به مسئولان مربوط ارائه شده است.
صالحی این موضوع را در گفتوگویی ویدیویی با روزنامه فرهیختگان که روز چهارشنبه ۲۶ اوت منتشر شد، مطرح کرد. او درباره نهادهایی که این فهرست برای آنها ارسال شده، توضیحی ارائه نکرد و همچنین مشخص نکرد که چه معیارهایی برای انتخاب افراد در نظر گرفته شده است.
وزیر فرهنگ همچنین نام برخی چهرههای منتقد جمهوری اسلامی، از جمله عبدالکریم سروش و محسن کدیور، را مطرح کرد و گفت افرادی مانند آنها با وجود اختلاف دیدگاهها و انتقادهایی که ممکن است حکومت نسبت به آنها داشته باشد، در خارج از کشور نیز از ایران حمایت کردهاند.
صالحی مدعی شد جمهوری اسلامی با موضوع بازگشت ایرانیان خارج از کشور با رویکردی «باز» برخورد میکند و هنرمندانی که به ایران بازمیگردند، الزاماً مجبور به اجرای برنامه یا انجام فعالیت مشخصی نخواهند بود.
او گفت هدف این است که این افراد بتوانند به ایران سفر کنند، مدتی در کشور حضور داشته باشند و دوباره از کشور خارج شوند، بدون اینکه بازگشت آنها به معنای تعهد به انجام فعالیت خاصی باشد.
با این حال، صالحی درباره مهمترین نگرانی بسیاری از منتقدان و چهرههای سیاسی و فرهنگی خارج از کشور، یعنی تضمینهای قضایی و امنیتی، توضیح روشنی ارائه نکرد. مشخص نیست نهادهای امنیتی و قضایی چه تضمینی برای ورود و خروج آزادانه افراد حاضر در این فهرست ارائه کردهاند و آیا بازگشت آنها میتواند با خطر بازداشت، بازجویی یا ممنوعالخروجی همراه باشد یا خیر.
این موضوع در شرایطی مطرح شده که عبدالکریم حسینزاده، معاون رئیسجمهوری، نیز اخیراً از تماس با شماری از منتقدان جمهوری اسلامی خبر داده است. او از افرادی مانند عبدالکریم سروش، پرستو فروهر و مصطفی تاجزاده نام برد که با وجود سابقه انتقاد از جمهوری اسلامی، در جریان جنگ ۴۰ روزه علیه حملات نظامی خارجی به ایران موضع گرفته بودند.
حسینزاده این مواضع را بخشی از شکلگیری یک «جبهه گسترده برای دفاع از ایران» توصیف کرده و از افرادی که چنین مواضعی اتخاذ کردند قدردانی کرده است.
بازگشت ایرانیان خارج از کشور، بهویژه چهرههای فرهنگی، هنری و منتقد، در سالهای گذشته نیز بارها از سوی دولتهای مختلف مطرح شده است. با این حال، نبود ضمانتهای حقوقی الزامآور و تعدد نهادهای تصمیمگیر در حوزههای قضایی و امنیتی، همچنان یکی از موانع اصلی در مسیر بازگشت این افراد محسوب میشود.
در مرداد ۱۴۰۴، مجلس شورای اسلامی بخشهایی از «لایحه حمایت از ایرانیان خارج از کشور» را تصویب کرد. بر اساس یکی از بندهای این قانون، افرادی که بدون مجوز از کشور خارج شدهاند، در صورت بازگشت بابت نحوه خروج خود مجازات نخواهند شد. با این حال، این مقررات برای افرادی که با پروندههای سیاسی یا امنیتی روبهرو هستند، مصونیت قضایی ایجاد نمیکند.
وزارت امور خارجه نیز سامانهای با عنوان «پرسشمان تردد» راهاندازی کرده است که به ایرانیان خارج از کشور امکان میدهد پیش از سفر، درباره وجود پرونده قضایی یا محدودیتهای مربوط به تردد خود اطلاعات کسب کنند. با این حال، تأیید وضعیت از طریق این سامانه به معنای مصونیت قانونی در برابر تشکیل پرونده جدید یا اقدامات احتمالی نهادهای امنیتی نیست.
اعلام فهرست بیش از ۱۰۰ چهره فرهنگی و هنری، در کنار خبر بازگشت محسن نامجو به ایران پس از نزدیک به دو دهه، توجهها را بار دیگر به سیاست جدید جمهوری اسلامی برای تشویق چهرههای خارج از کشور به بازگشت جلب کرده است. هنوز مشخص نیست چه تعداد از افراد حاضر در این فهرست واقعاً تصمیم به بازگشت خواهند گرفت.
