رئیسجمهور ایران میگوید صادرات و واردات کشور در پی تحریمهای آمریکا و محدودیتهای ایجادشده در مسیرهای دریایی، نزدیک به ۳۵ درصد کاهش یافته است. این اعتراف در حالی مطرح میشود که همزمان تورم سالانه به حدود ۶۶ درصد رسیده و مقامهای جمهوری اسلامی از افزایش فشار بر معیشت، اشتغال، قیمتها و بازار کالا و خدمات سخن میگویند.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، در گفتوگو با رسانه دولتی اعلام کرده است که حجم صادرات و واردات ایران در نتیجه تحریمهای آمریکا و محاصره دریایی بنادر کشور تقریباً ۳۵ درصد کاهش یافته است. این اظهارات تازهترین نشانه از تشدید فشارهای اقتصادی بر جمهوری اسلامی در ششمین ماه جنگ با آمریکا محسوب میشود.
پزشکیان در عین حال گفته است ایران در دوره کوتاه اجرای تفاهمنامهای که در ماه ژوئن با آمریکا به دست آمد و برای مدتی امکان فروش نفت ایران را فراهم کرد، توانسته حدود ۹۰ میلیون بشکه نفت صادر کند. با این حال، آن تفاهمنامه در پی اختلافات بر سر وضعیت تنگه هرمز دوام نیاورد و فشارهای اقتصادی بار دیگر افزایش یافت.
کاهش ۳۵ درصدی تجارت خارجی تنها به معنای افت صادرات نیست. محدود شدن واردات نیز میتواند دسترسی ایران به مواد اولیه، قطعات صنعتی، کالاهای واسطهای، تجهیزات پزشکی و کالاهای مصرفی را دشوارتر کند. از سوی دیگر، افزایش هزینه حملونقل و بیمه و اختلال در مسیرهای دریایی هزینه تمامشده کالاهایی را که همچنان وارد کشور میشوند بالا میبرد.
گزارشهای پیشین نیز نشان میدهد آثار جنگ بر روابط تجاری ایران با برخی از شرکای اصلی بسیار شدید بوده است. بر اساس دادههای منتشرشده، تجارت غیرنفتی ایران در چهار ماه نخست سال مالی جاری حدود ۳۰ درصد کاهش داشته، در حالی که تجارت با برخی شرکای بزرگ افتی بسیار بیشتر از این میزان را تجربه کرده است.
چین، که بزرگترین شریک تجاری ایران محسوب میشود، از جمله کشورهایی است که کاهش قابلتوجه مبادلات با ایران را تجربه کرده است. دادههای گمرکی چین نشان میدهد تجارت غیرنفتی دو کشور در چهار ماه نخست جنگ به کمتر از یکچهارم سطح سال قبل در همین دوره رسیده است. در همین مدت، تجارت ایران با ترکیه و هند نیز کاهش قابل توجهی داشته است.
اختلال در حملونقل دریایی نیز فشار مضاعفی ایجاد کرده است. به گفته مقامهای تجاری ایران، هزینه انتقال کالا از چین به ایران در شرایط جنگی به چند برابر قبل رسیده و هزینه حمل یک کانتینر میتواند به حدود ۱۳ هزار دلار برسد. چنین افزایشی مستقیماً بر قیمت کالاهای وارداتی و در نهایت هزینه مصرفکننده ایرانی اثر میگذارد.
در کنار کاهش تجارت، وضعیت تورم نیز نگرانیها را افزایش داده است. بر اساس گزارش رویترز، تورم سالانه ایران در ماه گذشته به حدود ۶۶ درصد رسیده است؛ رقمی که نشان میدهد فشار اقتصادی تنها در بخش تجارت خارجی متمرکز نیست و به بازار داخلی و قدرت خرید خانوارها نیز منتقل شده است.
همزمان، رهبر جمهوری اسلامی در بیانیهای از دولت خواسته است با مشکلات اقتصادی و معیشتی مقابله کند. در این بیانیه بر مسائلی مانند تورم، بیکاری، مدیریت قیمتها و وضعیت بازار کالا و خدمات تأکید شده است؛ موضوعی که نشان میدهد فشار اقتصادی اکنون به یکی از دغدغههای اصلی حکومت تبدیل شده است.
یکی از مهمترین مشکلات اقتصاد ایران در این شرایط، کاهش درآمدهای ارزی و دشوارتر شدن دسترسی به منابع خارجی است. زمانی که صادرات کاهش پیدا میکند و همزمان واردات نیز به دلیل محدودیتهای بانکی و حملونقل دشوار میشود، بنگاههای داخلی با کمبود مواد اولیه و قطعات مواجه میشوند و هزینه تولید افزایش پیدا میکند. این روند میتواند به کاهش تولید، افزایش قیمتها و فشار بیشتر بر بازار کار منجر شود.
از سوی دیگر، کاهش تجارت با شرکای سنتی ممکن است ایران را به سمت تغییر مسیرهای تجاری سوق دهد. دادههای موجود نشان میدهد کشورهایی مانند روسیه، پاکستان، عراق، افغانستان و برخی کشورهای آسیای مرکزی میتوانند بخشی از تجارت از دسترفته را جبران کنند، اما به دلیل محدود شدن انتشار آمار تفصیلی تجارت خارجی ایران، اندازه واقعی این جابهجایی هنوز مشخص نیست.
در همین حال، تنگه هرمز همچنان یکی از مهمترین نقاط اختلاف میان ایران و آمریکا است. جمهوری اسلامی میگوید کنترل این آبراه استراتژیک را حفظ کرده و عبور کشتیها را منوط به اجازه ایران میداند، در حالی که دولت آمریکا بارها اعلام کرده است تنگه باز است. آمار اولیه کشتیرانی نیز از کاهش شدید عبور کشتیهای تجاری از این مسیر حکایت دارد.
اهمیت تنگه هرمز برای اقتصاد ایران دوچندان است؛ زیرا بخش قابلتوجهی از تجارت دریایی و صادرات انرژی منطقه به این مسیر وابسته است. ادامه اختلال در این آبراه نهتنها درآمدهای صادراتی ایران را تحت فشار قرار میدهد، بلکه هزینه واردات کالا و مواد اولیه را نیز افزایش میدهد.
در کنار فشار اقتصادی، تلاشهای دیپلماتیک برای کاهش تنش نیز ادامه دارد. نخستوزیر قطر اخیراً با مقامهای ایرانی دیدار کرده و بر اهمیت بازگشت کشتیرانی در تنگه هرمز به شرایط پیش از جنگ تأکید کرده است. وزیر خارجه ایران نیز این مذاکرات را «خلاقانه» توصیف کرده است.
با این حال، تا زمانی که محدودیتهای تجاری، تحریمها و اختلال در مسیرهای دریایی ادامه داشته باشد، کاهش تجارت خارجی میتواند به یکی از مهمترین کانالهای انتقال آثار جنگ به اقتصاد داخلی ایران تبدیل شود. کاهش ۳۵ درصدی تجارت، افزایش تورم و دشوارتر شدن واردات در کنار کاهش درآمدهای ارزی، مجموعهای از فشارها را ایجاد کرده که اثر آن میتواند از بازار ارز و کالا تا تولید، اشتغال و هزینه زندگی خانوارها گسترش پیدا کند.
