آژانس بینالمللی انرژی اتمی هشدار داده است که ادامه محدودیت دسترسی بازرسان به تأسیسات هستهای ایران و نبود اطلاعات کافی درباره محل و وضعیت مواد هستهای، به یک نگرانی جدی در زمینه اشاعه هستهای تبدیل شده است. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، خواستار حل این وضعیت از طریق یک توافق دیپلماتیک پایدار و قابل راستیآزمایی شده است.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی در گزارش فصلی جدید خود بر ضرورت دسترسی فوری به تأسیسات هستهای ایران تأکید کرده است. این گزارش که روز سهشنبه اول سپتامبر در اختیار خبرگزاریها قرار گرفت، میگوید نبود اطلاعات کافی درباره مواد هستهای ایران و ناتوانی آژانس در دسترسی به برخی تأسیسات برای راستیآزمایی وضعیت این مواد، به یک نگرانی مهم در زمینه جلوگیری از اشاعه تسلیحات هستهای تبدیل شده است.
یکی از مهمترین نگرانیهای مطرحشده در گزارش، تأسیسات هستهای اصفهان است؛ سایتی که در ماههای گذشته هدف حملات نظامی آمریکا و اسرائیل قرار گرفته است. آژانس میگوید محدودیت دسترسی به این تأسیسات باعث شده امکان بررسی مستقیم وضعیت مواد هستهای و فعالیتهای انجامشده در آن با دشواری جدی مواجه شود.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، در این گزارش تأکید کرده است که مشکلات طولانیمدت و بحرانهای تکرارشونده پیرامون برنامه هستهای ایران باید از طریق یک توافق دیپلماتیک پایدار و قابل راستیآزمایی حلوفصل شود.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای انجام مأموریت خود به دسترسی به تأسیسات و اطلاعات مربوط به مواد هستهای نیاز دارد. نبود این دسترسی، توانایی بازرسان برای اطمینان از محل و وضعیت مواد هستهای اعلامشده ایران را محدود میکند و به همین دلیل آژانس نسبت به ادامه این وضعیت ابراز نگرانی کرده است.
ایران: بازرسی از سایتهای هدف حمله نیازمند سازوکار ویژه است
در مقابل، تهران اعلام کرده است که دسترسی به تأسیسات هستهای که هدف حملات نظامی قرار گرفتهاند، نمیتواند مانند شرایط عادی انجام شود و باید بر اساس ترتیبات و سازوکارهای ویژه صورت گیرد.
محمد اسلامی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، روز ۲۶ اوت اعلام کرده بود که آژانس نمیتواند تا زمانی که معیارها و پروتکلهای مشخصی برای بازرسی از سایتهایی که هدف حملات نظامی قرار گرفتهاند تدوین نشده است، درخواست بازرسی از این مراکز را مطرح کند.
موضع ایران بر این اساس است که تأسیسات آسیبدیده در حملات نظامی، شرایط امنیتی متفاوتی دارند و هرگونه ورود بازرسان باید با در نظر گرفتن ملاحظات امنیتی و سازوکار مشخص انجام شود.
سابقه اختلاف تهران و آژانس
روابط ایران و آژانس در سالهای اخیر بارها تحت تأثیر اختلاف بر سر سطح دسترسی بازرسان قرار گرفته است. تهران پس از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در سال ۲۰۲۵، همکاری خود با آژانس را به حالت تعلیق درآورد. این حملات شامل تأسیسات هستهای ایران نیز بود.
ایران در سپتامبر ۲۰۲۵ اعلام کرد که اجازه بازگشت بازرسان آژانس را خواهد داد، اما اختلاف بر سر نحوه و شرایط بازرسی از سایتهای هستهای همچنان ادامه پیدا کرد.
اکنون گزارش جدید آژانس نشان میدهد که مسئله دسترسی بازرسان همچنان یکی از مهمترین چالشها در پرونده هستهای ایران است؛ بهویژه پس از حملات نظامی به برخی تأسیسات و افزایش نگرانیها درباره امکان راستیآزمایی وضعیت مواد هستهای.
نگرانی درباره امکان راستیآزمایی
آژانس تأکید دارد که هدف اصلی بازرسیها، راستیآزمایی فعالیتهای هستهای و اطمینان از وضعیت مواد هستهای است. هرچه فاصله زمانی میان بازرسیها بیشتر شود و دسترسی به سایتها محدودتر بماند، توان آژانس برای ارائه ارزیابی مستقل درباره وضعیت برنامه هستهای ایران نیز محدودتر خواهد شد.
در شرایط کنونی، مسئله دسترسی به تأسیسات هستهای تنها یک اختلاف فنی میان تهران و آژانس نیست و میتواند بر روند دیپلماسی هستهای و تلاشها برای کاهش تنش میان ایران و کشورهای غربی نیز تأثیر بگذارد.
گروسی بر این باور است که ادامه وضعیت موجود نمیتواند راهحل بلندمدتی برای این بحران باشد و دستیابی به توافقی که امکان نظارت مؤثر و قابل راستیآزمایی را فراهم کند، ضروری است.
با توجه به ادامه تنشهای منطقهای و اختلاف میان ایران و آژانس درباره نحوه بازرسی از تأسیسات آسیبدیده، موضوع دسترسی بازرسان احتمالاً در هفتههای آینده همچنان یکی از محورهای اصلی مذاکرات هستهای و دیپلماتیک درباره ایران خواهد بود.
