ایران چگونه با سازوکار مخفی «نفت در برابر کالا» تحریم‌ها را دور می‌زند؟

گزارش تحقیقی رویترز از وجود یک سازوکار پیچیده و غیرشفاف میان ایران و چین خبر می‌دهد که به گفته منابع مطلع، طی آن درآمد حاصل از فروش نفت ایران به اعتبار خرید کالاهای چینی تبدیل می‌شود و میلیاردها دلار تجارت بدون استفاده مستقیم از مسیرهای معمول بانکی انجام می‌گیرد. بر اساس این گزارش، طی یک سال گذشته حدود ۲ تا ۲.۵ میلیارد دلار از طریق یک سازوکار ویژه برای تأمین کالاهای مورد نیاز ایران جابه‌جا شده است.

منابع مورد استناد رویترز می‌گویند ایران از این شبکه برای خرید کالاهایی از جمله دارو، خودرو و تجهیزات ارتباطی استفاده کرده و مدعی شده‌اند که این سازوکار دست‌کم در یک مورد با قراردادهایی برای تأمین تجهیزات پدافند هوایی نیز مرتبط بوده است. با این حال، رویترز تأکید کرده که نتوانسته جزئیات این معاملات نظامی را به‌طور مستقل تأیید کند. همچنین نشانه‌ای از نقض تحریم‌ها توسط تولیدکنندگان چینی کالاهای غیرنظامی که مستقیماً با ایران معامله نمی‌کردند، ارائه نشده است.

در این مدل، به جای انتقال مستقیم درآمد نفتی ایران از طریق شبکه بانکی بین‌المللی، بخشی از پول نفت در ساختاری موسوم به «نهاد با هدف ویژه» یا SPV قرار می‌گیرد و سپس برای پرداخت به تأمین‌کنندگان چینی مورد استفاده قرار می‌گیرد. منابع گفته‌اند حدود ۷۰ درصد درآمدهای نفتی مدیریت‌شده در این سازوکار به پروژه‌های زیرساختی اختصاص یافته و بخش باقی‌مانده برای تأمین کالاهای صادراتی به ایران استفاده شده است.

رویترز همچنین گزارش داده که یک مجموعه مالی مستقر در چین با نام «ChuXin» در این ساختار نقش داشته است، اما نتوانسته است سابقه‌ای برای چنین مؤسسه‌ای در ثبت‌های رسمی شرکت‌های چین پیدا کند. به گفته یکی از منابع، حتی این احتمال وجود دارد که این نام صرفاً در اسناد یا جداول مالی مورد استفاده قرار گرفته باشد.

چین از سال‌ها پیش اصلی‌ترین خریدار نفت ایران بوده و بر اساس داده‌های Kpler، بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران در سال ۲۰۲۵ به چین ارسال شده است. تهران و پکن نیز روابط اقتصادی و راهبردی نزدیکی دارند و در سال ۲۰۲۱ یک توافق همکاری ۲۵ ساله امضا کردند.

وزارت خارجه چین در پاسخ به پرسش‌های رویترز اعلام کرده که از سازوکار توصیف‌شده اطلاعی ندارد و بر مخالفت پکن با تحریم‌های یکجانبه‌ای که مجوز شورای امنیت سازمان ملل را ندارند تأکید کرده است. مقام‌های ایرانی نیز به درخواست رویترز برای اظهارنظر درباره این شبکه پاسخ نداده‌اند.