نیروهای نظامی آمریکا پس از بیش از دو دهه حضور در عراق، قرار است تا پایان روز ۳۰ سپتامبر آخرین مواضع خود در این کشور را ترک کنند؛ تحولی که پایان یکی از طولانیترین دورههای حضور نظامی مستقیم آمریکا در عراق را رقم میزند و میتواند بر توازن امنیتی و سیاسی منطقه تأثیر بگذارد.
بر اساس گزارش رویترز، توافق برای پایان دادن به حضور نظامی آمریکا در عراق در سال ۲۰۲۴ و در دولت جو بایدن شکل گرفت، اما اجرای آن در دولت دونالد ترامپ ادامه یافت. آمریکا پس از حمله سال ۲۰۰۳ و سرنگونی حکومت صدام حسین از عراق خارج شد، اما در سال ۲۰۱۴ در چارچوب ائتلاف بینالمللی برای مقابله با گروه داعش بار دیگر نیروهای خود را به این کشور اعزام کرد.
اکنون با خروج نیروهای آمریکایی، بغداد مسئولیت بیشتری برای تأمین امنیت کشور بر عهده خواهد داشت. برخی مقامها و کارشناسان عراقی معتقدند نیروهای امنیتی عراق در سالهای اخیر تواناییهای خود را افزایش دادهاند و میتوانند مسئولیت امنیت داخلی را بر عهده بگیرند، اما همزمان نگرانیهایی درباره توانایی دولت در کنترل کامل گروههای مسلح و مقابله با تهدیدهای احتمالی داعش مطرح شده است.
یکی از مهمترین پیامدهای احتمالی این تحول، تغییر توازن میان دولت عراق، گروههای مسلح نزدیک به ایران و سایر بازیگران منطقهای است. گروههای مورد حمایت ایران در عراق خروج نیروهای آمریکایی را پایان حضور نظامی واشنگتن و تحقق بخشی از خواستههای خود میدانند. یکی از فرماندهان گروه موسوم به «مقاومت اسلامی در عراق» در گفتوگو با رویترز، خروج آمریکا را یک «پیروزی تاریخی» برای گروههای مقاومت توصیف کرده است. این موضع، دیدگاه این گروه را منعکس میکند و بیانگر موضع رسمی دولت عراق نیست.
در مقابل، برخی شخصیتهای سیاسی و امنیتی عراق نسبت به زمانبندی خروج ابراز نگرانی کردهاند. نگرانی اصلی این است که کاهش حضور آمریکا ممکن است فضای بیشتری برای افزایش نفوذ گروههای مسلح در ساختارهای امنیتی و سیاسی عراق ایجاد کند. برخی کارشناسان همچنین احتمال میدهند گروههای وابسته به داعش از کاهش فشار امنیتی برای بازسازی شبکههای خود و افزایش فعالیت سلولهای مخفی استفاده کنند.
خروج نیروهای آمریکایی همچنین در شرایطی انجام میشود که منطقه خاورمیانه با بحرانهای متعدد امنیتی روبهرو است. جنگ ایران و آمریکا و افزایش تنشهای منطقهای، روابط تهران و بغداد و همچنین نقش گروههای مسلح عراقی را بیش از گذشته در مرکز توجه قرار داده است.
با پایان حضور نظامی آمریکا، مسئله اصلی برای دولت عراق تنها خروج نیروهای خارجی نیست، بلکه چگونگی حفظ تعادل میان حاکمیت دولت مرکزی، گروههای مسلح، روابط امنیتی با کشورهای منطقه و مقابله با تهدید داعش خواهد بود.
در بیش از دو دهه عملیات نظامی آمریکا در عراق، حدود ۴۵۰۰ نظامی آمریکایی جان خود را از دست دادهاند. خروج نیروهای باقیمانده اکنون نقطه پایانی بر حضور نظامی مستقیم آمریکا در عراق محسوب میشود؛ هرچند میزان و شکل همکاری امنیتی و سیاسی واشنگتن با بغداد در آینده میتواند همچنان ادامه داشته باشد.
از اول اکتبر، عراق وارد مرحلهای میشود که مسئولیت تأمین امنیت آن بیش از گذشته بر عهده نیروهای داخلی خواهد بود. موفقیت این مرحله به توانایی دولت بغداد برای اعمال اقتدار بر سراسر کشور، کنترل گروههای مسلح و جلوگیری از بازگشت فعالیتهای تروریستی بستگی خواهد داشت.